सर्व शिक्षा अभियान सर्व शिक्षा अभियान दी अमलावरी ब’रे 2000-2001 थमां कीती जा करदी ऐ जेह्दा उद्देश सार्वभौमक सभनें तगर पुज्ज ते ठैह्राव, प्राइमरी शिक्षा च जागतें-कुड़ियें ते समाजक कोटि दी फर्कोफर्की गी दूर करने ते सिक्खने दे मेयार च सुधार लेई बक्ख-बक्ख बक्फें गी भरने दी क्रिया च होरनें गल्लें दे अलावा नमें स्कूल खोलना ते विकल्पी स्कूली स्हूलतां प्रदान करना, स्कूलें ते बाद्धू क्लास-रूमें दा निर्माण कीता जाना, टायलट ते पीने दे पानी दी स्हूलत प्रदान करना, अध्यापकें दा सरिस्ता करना, पाबंद अध्यापकें दी सेवाकाली सखलाई ते अकादमिक संसाधन मदाद, मुफ्त कताबां ते बर्दियां ते सिक्खने दे स्तरें/नतीजें च सुधार लेई मदाद देना शामल ऐ। सर्व शिक्षा अभियान जि’ला अधारत इक चेची विकेंदरत योजना ऐ। एह्दे राहें प्राइमरी शिक्षा दा सर्व-व्यापीकरन करने दी योजना ऐ। एह्दे लेई स्कूली प्रणाली गी समुदायक मलकियत च विकसत करने दी कारजनीति अपनाइयै कम्म कीता जा करदा ऐ। एह् योजना पूरे देश च लागू कीती गेई ऐ ते एह्दे च सबूरी प्रमुख सरकारी पैह्ल गी शामल कीता गेआ ऐ। इस अभियान दे अंतर्गत राज्य दी हिस्सेदारी कन्नै 6-14 बरेस वर्ग दे बच्चें गी 2010 तगर मुंढली शिक्षा दस्तयाब करोआने दा लक्ष्य रक्खेआ गेआ हा। सर्व शिक्षा अभियान सभनें माह्नुएं गी अपने जीवन च बेह्तरी दा अधिकार ऐ। पर दुनियाभर दे मते सारे बच्चे इस मौके दे नेईं होने च गै जियै करदे न कीजे उ’नेंगी प्राइमरी शिक्षा जनेह् बुनियादी अधिकार बी नेईं दित्ते जा करदे न। भारत च बच्चें गी पढ़ा-लिखा बनाने दी दिशा च चलाए जा करदे प्रोग्रामें दे नतीजतन ब’रे 2000 दे अखीर तगर भारत च 94 फीसद ग्राईं बच्चें गी उं’दी रिहाश थमां 1 किमी दे फासले पर प्राइमरी स्कूल ते 3 किमी दे फासले पर मिडिल स्कूल दी स्हूलत दस्तयाब ही। अनुसूचित जाति ते जनजाति दे वर्गें दे बच्चें ते कुड़ियें दा मती थमां मती तदाद च स्कूलें च दाखला कराने दे उद्देश कन्नै चेचे जतन कीते गे। पैह्ली पंज साल्ली योजना थमां लेइयै हून तगर प्राइमरी ते मिडिल स्कूलें च दाखला लैने आह्ले बच्चें दी गिनती ते स्कूलें दी गिनती च नरंतर बाद्धा होआ ऐ। 1950-51 च जित्थै प्राइमरी शिक्षा हासल करने लेई 3.1 मिलियन बच्चें दाखला लैता हा उत्थै 1997-98 च एह्दी गिनती बधियै 39.5 मिलियन होई गेई। उस्सै चाल्ली 1950-51 च प्राइमरी ते मिडिल स्कूलें दी गिनती 0.223 मिलियन ही जेह्दी गिनती 1996-97 च बधियै 0.775 मिलियन होई गेई। इक अंदाजे दे मताबक ब’रे 2002-03 च 6-14 ब’रे बरेस वर्ग दे 82 फीसद बच्चें बक्ख-बक्ख स्कूलें च दाखला लैता हा। भारत सरकार दा लक्ष्य इस गिनती गी इस दहाके दे अखीर तगर 100 फीसद तगर पजाना ऐ। सर्व शिक्षा अभियान केह् ऐ · सर्व-व्यापक प्राइमरी शिक्षा लेई इक मिथी दी समें सीमा कन्नै प्रोग्राम · पूरे देश लेई मेयारी बुनियादी शिक्षा दी मंग दा जवाब · बुनियादी शिक्षा दे राहें समाजक न्याय गी बढ़ावा देने दा मौका · प्राइमरी शिक्षा दे प्रबंधन च, पंचैती राज संस्थाएं, स्कूल प्रबंधन कमेटी, ग्राईं ते शैह्री गंदी बस्ती स्तरी शिक्षा कमेटी, माता-पिता शिक्षक संगठन, माता-शिक्षक संगठन, जनजातीय खुदमुख्तेयार परिशद ते होर जमीन कन्नै जुड़ी दी संस्थाएं गी असरदार ढंगै कन्नै शामल करने दी कोशिश · पूरे देश च सर्व-व्यापक प्राइमरी शिक्षा लेई राजनीतक इच्छा-शक्ति दी अभिव्यक्ति · केंदर, राज्य ते मकामी सरकार मझाटै हिस्सेदारी ते · राज्यें लेई प्राइमरी शिक्षा दा अपना नजरिय विकसत करने दा सनैह्री मौका। लक्ष्य कथन सर्व शिक्षा अभियान, इक मिथे दे समें दे अंदर प्राइमरी शिक्षा दे सर्व-व्यापीकरण लक्ष्य गी हासल करने लेई भारत सरकार दा इक म्हत्तवपूर्ण प्रोग्राम ऐ। 86में संशोधन राहैं 6-14 ब’रे बरेस आह्ले बच्चें लेई प्राइमरी शिक्षा गी इक मौलक अधिकार दे रूप च, मुफ्त ते लाजमीं रूप कन्नै दस्तयाब करोआना जरूरी बनाई दित्ता गेआ ऐ। सर्व शिक्षा अभियान पूरे देश च राज्य सरकार दी हिस्सेदारी कन्नै चलाया जा करदा ऐ तां जे देश दे 11 लक्ख ग्राएं दे 19.2 लक्ख बच्चें दी जरूरतें गी पूरा कीता जाई सकै। इस प्रोग्राम दे अंतर्गत ऐसे ग्राएं च, जित्थै अजें स्कूली स्हूलत दस्तयाब नेईं ऐ, उत्थै नमें स्कूल खोलना ते मजूदा स्कूलें च बाद्धू क्लासरूम, टायलट, पीने दे पानी, मरम्मत फंड, स्कूल सुधार फंड देइयै उसी मजबूत बनाने दी योजना ऐ। मजूदा समें च कम्म करै करदे स्कूल जित्थै शिक्षकें दी गिनती पूरी नेईं ऐ उत्थै बाद्धू शिक्षकें दी बवस्था कीती जाह्ग जिसलै कि मजूदा कम्म करै करदे शिक्षकें गी कड़ी सखलाई देइयै, शिक्षण म्हारत समग्गरी दे बकास लेई फंड देइयै ते म्हल्ला, ब्लाक, जि’ला स्तर पर अकादमिक मदाद ढांचे गी मजबूत बनाया जाह्ग। सर्व शिक्षा अभियान जीवन-म्हारत कन्नै मेयारी प्राइमरी शिक्षा देने दी अकांख्या रखदा ऐ। सर्व शिक्षा अभियान दा बालिका शिक्षा ते लोड़मंद बच्चें पर चेचा जोर ऐ। कन्नै गै सर्व शिक्षा अभियान दा देश च फैली दी डिजिटल दूरी गी खत्म करने लेई कंप्यूटर शिक्षा प्रदान करने दी बी योजना ऐ। सर्व शिक्षा अभियान दे उद्देश · सभनें बच्चें लेई ब’रे 2005 तगर प्राइमरी स्कूल, शिक्षा गारंटी केंदर, विकल्पी स्कूल, बैक टू स्कूल कैंप दी दस्तयाबी · सब्भै बच्चे 2007 तगर 5 ब’रे दी शिक्षा पूरी करी लैन · सब्बै बच्चे 2010 तगर 8 ब’रे दी शिक्षा पूरी करी लैन · तसल्लीबख्श किस्म दी प्राइमरी शिक्षा, जेह्दे च जीवन च कम्म औने आह्ली शिक्षा गी चेचा म्हत्तव दित्ता गेआ होए, पर जोर देना। · महिला-पुरश फर्कोफर्की ते समाजक फर्क-भेद गी 2007 तगर प्राइमरी स्तर ते 2010 तगर मुंढले स्तर पर खत्म करना। · ब’रे 2010 तगर सभनें बच्चें गी स्कूल च बनाई रक्खना। ध्यान केंदरत खेत्तर · विकल्पी स्कूली बवस्था · चेचे लोड़मंद बच्चे · समुदायक एका जां संघटन · कुड़ियें दी शिक्षा · मुंढली शिक्षा दा मेयार संस्थागत सुधार - सर्व शिक्षा अभियान दे इक हिस्से दे रूप च राज्यें च संस्थागत सुधार कीते जाङन। राज्यें गी अपनी मजूदा शैक्षिक पद्धति दा वस्तुपरक मूल्यांकन करना होग जेह्दे च शैक्षिक प्रशासन, स्कूलें च उपलब्धि स्तर, माली मामले, विकेंदरीकरण ते समुदायक मलकियत, राज्य शिक्षा ऐक्ट दी समीक्षा, शिक्षकें दी नियुक्ति ते शिक्षकें दी तैनाती गी तार्किक बनाना, निगरानी ते मूल्यांकन, कुड़ियें, अनुसूचित जाति/अनुसूचित जनजाती ते स्हूलत रैहत तबकें लेई शिक्षा, निजी स्कूलें ते ईसीसीई सरबंधी मामले शामल होङन। केईं राज्यें च प्राइमरी शिक्षा देने दी बवस्था च सुधार लेई संस्थागत सुधार बी कीते गे न। नरंतर फंडिग- सर्व शिक्षा अभियान इस तत्थ पर अधारत ऐ जे प्राइमरी शिक्षा प्रोग्राम दा फंड नरंतर जारी रक्खेआ जा। केंदर ते राज्य सरकारें दरम्यान माली हिस्सेदारी पर लम्मे मेयाद आह्ले नजरिये दी मेद ऐ। समुयादक मलकियत- इस प्रोग्राम लेई असरदार विकेंदरीकरण दे राहें स्कूल अधारत प्रोग्रामें च समुदायक मलकियत दी मेद ऐ। महिला समूह्, ग्रां शिक्षा कमेटी दे सदस्यें ते पंचैतीराज संस्थाएं दे सदस्यें गी शामल करियै इस प्रोग्राम गी होर बधाया जाह्ग। संस्थागत समर्था निर्माण- सर्व शिक्षा अभियान राहें राश्ट्री शैक्षिक योजना ते प्रशासन संस्थान/राश्ट्री शिक्षक शिक्षा परिशद/राज्य शैक्षिक शोध ते सखलाई परिशद/सीमेट (एस.आई.ई.एम.ए.टी.) जनेही राश्ट्री ते राज्य पद्धर दी संस्थाएं लेई समर्था निर्माण दी म्हत्तवपूर्ण भूमका दी कल्पना कीती गेई ऐ। मेयार च सुधार लेई माहिरें दे स्थाई सैह्योग आह्ली प्रणाली दी लोड़ ऐ। शैक्षिक प्रशासन दी प्रमुख धारा च सुधार- एह्दे च संस्थागत बकास, नमीं पैह्ल गी शामल करियै ते लागत असरदार ते स्हेई तरीके अपनाइयै शैक्षिक प्रशासन दी मुक्ख धारा च सुधार करने दी मेद ऐ। पूरी पारदर्शी समुदायक निगरानी- इस प्रोग्राम च समुदाय अधारत पद्धति अपनाई जाह्ग। शैक्षिक प्रबंध सूचना पद्धति, माइक्रो योजना ते सर्वे राहें समुदाय अधारत सूचना कन्नै स्कूल स्तरी आंकड़ें दा सरबंध स्थापत करग। एह्दे अलावा हर स्कूल इक नोटिस बोर्ड रक्खग जेह्दे च स्कूल आसेआ हासल कीती गेई ग्रांट ते होर ब्योरे दस्से जाङन। योजना इकाई दे रूप च बस्ती- सर्व शिक्षा अभियान योजना दी इकाई दे रूप च बस्ती कन्नै योजना बनांदे होई समुदाय अधारत नजरिये पर कम्म करदा ऐ। बस्ती योजनां जि’ले दियां योजनां तेयार करने दा अधार होङन। समुदाय दे प्रति जवाबदेही- सर्व शिक्षा अभियान च शिक्षकें, माता-पिता ते पंचैतीराज संस्थाएं दरम्यान सैह्योग ते जवाबदेही ते पारदर्शिता दी कल्पना कीती गेई ऐ। कुड़ियें दी शिक्षा- कुड़ियें खास करियै अनुसूचित जाति ते जनजाति दी कुड़ियें दी शिक्षा, सर्व शिक्षा अभियान दा इक प्रमुख लक्ष्य होग। चेचे समूहें पर ध्यान- अनूसचित जाति, अनुसूचित जनजाति, धार्मक ते भाशाई अल्पसंख्यकें, बंचत वर्गें दे बच्चें ते दिव्यांग बच्चें दी हिस्सेदारी पर चेचा ध्यान दित्ता जाह्ग। योजना थमां पैह्ले दा गेड़- सर्व शिक्षा अभियान पूरे देश च तरीकेकार ढंगै कन्नै योजना थमां पैह्ले गेड़ शुरू करग जेह्ड़ा बंड चे निगरानी पद्धति गी सुधारियै समर्था बकास दे प्रोग्राम चलाग। मेयार पर जोर देना- सर्व शिक्षा अभियान पाठ्यक्रम च सुधार करियै ते बच्चें पर केंदरत कारजें ते असरदार शिक्षण पद्धतियें गी अपनाइयै प्राइमरी स्तर तगर शिक्षा गी लाहकारी ते प्रसंगी बनाने पर चेचा जोर दिंदा ऐ। शिक्षकें दी भूमका- सर्व शिक्षा अभियान, शिक्षकें दी म्हत्तवपूर्ण भूमका गी स्वीकार करदा ऐ ते उं’दी बकास सरबंधी जरूरतें पर ध्यान देने दा समर्थन करदा ऐ। ब्लाक संसाधन केंदर/समूहक संसाधन केंदर दी स्थापना, काबिल शिक्षकें दी नियुक्ति, पाठ्यक्रम कन्नै सरबंधत समग्गरी दे बकास च सैह्योग दे राहें शिक्षक बकास दे मौके, शिक्षा सरबंधी प्रक्रियाएं पर ध्यान देने ते शिक्षकें दे ऐक्सपोजर दौरे, शिक्षकें मझाटै मनुक्खी संसाधन गी विकसत करने दे उद्देश कन्नै तेयार कीते जंदे न। जि’ला प्राइमरी शिक्षा योजनां- सर्व शिक्षा अभियान दे कारज ढांचे दे अनुसार हर जि’ले च इक जि’ला प्राइमरी स्कूल शिक्षा तेयार करग जेह्ड़ी केंदरत ते समग्गर नजरिये कन्नै सराबोर प्राइमरी शिक्षा दे खेत्तर च कीते दे निवेशें दी दस्सग। जि’ला प्राइमरी शिक्षा योजना- सर्व शिक्षा अभियान ढांचे दे अनुसार जि’ला प्राइमरी शिक्षा दे खेत्तर च समग्गर ते केंदरत नजरिये कन्नै, निवेश कीते जाने आह्ले ते ओह्दे लेई जरूरी रकम गी प्रदर्शत करने आह्ली इक जि’ला प्राइमरी शिक्षा योजना तेयार करग। इत्थै इक प्रतक्ख योजना होग जेह्ड़ी लम्मी मेयाद तगर सर्व-व्यापक प्राइमरी शिक्षा दे लक्ष्य गी हासल करने दी गतिविधियें गी ढांचा प्रदान करग। ओह्दे च इक कारज योजना ते बडट बी होग जेह्दे च ब’रे भर च तरजीह् दे अधार पर पूरी कीती जानी आह्ली गतिविधियें दी फेरिस्त होग। प्रतक्ख योजना इक प्रमाणक दस्तावेज होग जेह्दे च प्रोग्राम अमलावरी दे मझाटै नरंतर सुधार बी होग। माली सरिस्ता · सर्व शिक्षा अभियान लेई केंदर ते राज्य सरकारें दरम्यान माली हिस्सेदारी नौमीं योजना मेयाद दे दारन 85:15, दसमीं योजना च 75:25 ते ओह्दे बाद एह् 50:50 दी होग। लागत गी खर्च करने दी बचनबद्धता राज्य सरकारें थमां लिखिती रूप च लैती जाह्ग। राज्य सरकारें गी ब’रे 1999-2000 च प्राइमरी शिक्षा च कीते जा करदे निवेश गी बरकरार रक्खना होग ते सर्व शिक्षा अभियान च राज्य दा हिस्सा इस निवेश दे बाद्धू होग। · भारत सरकार, राज्य अमलावरी सोसाइटी गी गै सिद्ध फंड जारी करग चे राज्य सरकार दे हिस्से गी घट्ट थमां घट्ट 50% रकम राज्य अमलावरी सोसाइटियें गी देने ते इस रकम दे खर्च होने दे बाद गै केंदर सरकार अगली किश्त जारी करग। · सर्व शिक्षा अभियान दे अंतर्गत नियुक्त कीते गे शिक्षकें दी तनखाह् च केंदर सरकार ते राज्य सरकार दी हिस्सेदारी नौमीं योजना मेयाद दे दरान 85:15, दसमीं योजना च 75:25 ते एह्दे बाद एह् 50:50 दे शरह् च होग। · बाह्री मदाद हासल योजनाएं दे सरबंध च कीते गे सारे कनूनी समझोते लागू रौंह्ङन, जिसलै तगर जे बदेसी फंड प्रदान करने आह्ली अजैंसी कन्नै सलाह्-सूत्तर करियै एह्दे च कोई चेचा संशोधन करने पर रजामंदी नेईं होई जंदी। · मैह्कमें दियां मजूदा योजनां राश्ट्री शिक्षक शिक्षा परिशद दे अलावा नौमीं योजना च मलाई दित्तियां जाङन। प्राइमरी शिक्षा दी राश्ट्री मिड-डे-मील योजना इक चेची योजना दे रूप च कायम रौह्ग जेह्दे च खाने-पीने ते ढो-ढुआई दी लागत केंदर सरकार आसेआ दित्ती जाह्ग ते रूट्टी पकाने दी लागत राज्य सरकार आसेआ दित्ती जाह्ग। · जि’ला शिक्षा योजना होरनें गल्लें दे कन्नै-कन्नै एह् साफ रूप कन्नै जाहर करदी ऐ जे जवाहर रुजगार योजना, प्रधानमंत्री रुजगार योजना, जकीनी रुजगार योजना, सांसद/विधायक लेई खेत्तरी फंड, राज्य योजना जनेहियां योजनां ते बदेसी फंड ते गैर सरकारी खेत्तर च कट्ठे कीते गे संसाधन दे अंतर्गत बक्ख-बक्ख गठकें थमां फंड/संसाधन दस्तयाब कीते जंदे न। · होर हौसला-हफजाई योजनाएं, जि’यां बजीफा ते बर्दियां देने लेई राज्य योजना दे अंतर्गत फंड जारी कीते जंदे रौहङन। इ’नेंगी सर्व शिक्षा अभियान थमां फंड नेईं दित्ता जाह्ग। सर्व शिक्षा अभियान दे अंतर्गत मध्यस्थता दे मानक सर्व शिक्षा अभियान दे अंतर्गत मुक्ख माली मानक न:- नियंत्रण मानक 1. शिक्षक · प्राइमरी ते मिडिल स्कूलें च हर 40 बच्चें पर इक मास्टर · प्राइमरी स्कूल च घट्ट थमां घट्ट दो मास्टर · मिडिल स्कूल च हर वर्ग लेई इक मास्टर 2. स्कूल/विकल्पी स्कूली स्हूलत · हर रिहाश थाह्र/घर थमां इक किलोमीटर दे अंदर · राज्य मानक दे अनुसार होर नमें स्कूल खोलने जां उ’नें ग्राएं जां रिहाशी खेत्तरें च ईजीएस आंह्गर स्कूल दी स्थपना दा प्रावधान 3. मिडिल शिक्षा/खेत्तर · लोड़ दे माफक प्राइमरी शिक्षा पूरी करै करदे बच्चें दी गिनती दे अधार पर, हर दो प्राइमरी स्कूल पर इक मिडिल स्कूल दी स्थापना 4. क्लासरूम · हर शिक्षक जां हर वर्ग जां जमात लेई इक कमरा, जो बी प्राइमरी जां मिडिल स्कूल दे हेठ होन, उत्थै इस प्रावधान कन्नै जे हर प्राइमरी स्कूल च बरांडे सनें दो कमरें दे कन्नै दो मास्टरें दा प्रावधान होए। · मिडिल स्कूल जां वर्ग च हैड मास्टर लेई बक्खरे कमरे दा प्रावधान 5. मुफ्त कताबां · हर बच्चे गी बद्धो-बद्ध हद्द दे अंतर्गत प्राइमरी ते मिडिल स्कूलें च पढ़ने आह्ली सभनें कुड़ियें/अनुसूचित जाति/अनुसूचित जनजाति वर्ग दे सभनें बच्चें गी मुफ्त कताबां। · मुफ्त कताबें लेई राज्यें आसेआ दित्ता जा करदा फंड मजूदा समें च राज्य योजना दे राहें दित्ता जंदा ऐ। · जेकर कोई राज्य प्राइमरी च बच्चें गी दित्ती जाने आहलें कताबें दे कीमत पर आंशिक रूप कन्नै मदाद देयै करदी ऐ तां ऐसी स्थिति च सर्व शिक्षा अभियान दे तैह्त बच्चें आसेआ खर्च कीती जा करदी रकम दा हिस्सा, राज्यें गी आर्थक मदाद दे रूप च भुगतान नेईं होग। 6. सिविल कारज · पीएबी आसेआ प्रतक्ख योजना दे अधार पर, पूरी योजना मेयाद ब’रे 2010 तगर लेई मंजूरशुदा फंड दे अनुसार, सिविल कारज लेई प्रोग्राम फंड पूरी चाल्ली योजना लागत दे 33 फीसद दी सीमा थमां मता नेईं होग। · 33 फीसद दी इस सीमा च, बिल्डिंग दी मरम्मत ते दिक्खभाल पर होने आह्ला खर्च शामल नेईं होग। · हालांके कुसै खास ब’रे च सलाना योजना दे 40 फीसद तगर सिविल कारज लेई मंजूर कीता जाई सकदा ऐ, बशर्ते जे उस ब’रे प्रोग्राम दे बक्ख-बक्ख घटकें गी पूरा करने लेई खर्च नरधारत कीता गेआ होए। पर एह् खर्च पूरी योजना दे 33 फीसद दे सीमा दे अंतर्गत होग। · स्कूली स्लूहत च सुधार, ब्लाक संसाधन केंदर/म्हल्ला संसाथन केंदर दे निर्माण लेई। · म्हल्ला संसाधन केंदर दी बरतून बाद्धू कमरे दे रूप च कीती जाई सकदी ऐ। · दफतर बिल्डिंग दे निर्माण पर होने आह्ले कुसै खर्च दा भुगतान नेईं कीता जाह्ग। · जि’ला, बुनियादी ढांचे दी योजना तेयार करग। 7. स्कूल बिल्डिंग दी सांभ-सम्हाल ते मरम्मत · सिर्फ स्कूल प्रबंधन कमेटी/ग्रां शिक्षा कमेटी दे राहें · स्कूल कमेटी दे चेचे प्रस्ताव दे अनुसार हर ब’रे 5 ज्हार रपेऽ तगर। · समुदायक मदाद ते तत्व जरूर शामल होन। · बिल्डिंग दी सांभ-सम्हाल ते मरम्मत पर कीते गे खर्च गी, सिविल कारज लेई नरधारत 33 फीसद दी हद्द दे अंदर गिनती करदे बेल्लै, शामल नेईं कीती जाह्ग। · फंड सिर्फ उ’नें स्कूलें लेई दस्तयाब होग जिंदा उस बेल्लै अपनी बिल्डिंग दस्तयाब होए। 8. राज्य मानक दे अनुसार ईजीएस दा पाबंद स्कूल च अग्रेडशन जां नमें प्राइमरी स्कूल दी स्थापना · हर स्कूल 10 ज्हार रपेऽ दी दर कन्नै टीएलई दा प्रावधान · मकामी संदर्भ ते लोड़ दे मताबक टीएलई। · टीएलई दा चुनां ते हासल करने च शिक्षक ते माता-पिता दी हिस्सेदारी जरूरी। · हासल करने दे सर्वश्रेश्ठ तरीके दा फैसला ग्रां शिक्षा कमेटी/स्कूल ग्रां स्तरी मान्य संस्था फैसला लैग। · ईजीएस केंदर दे अपग्रेडशन थमां पैह्ले ओह्दा दो बरे तगर कामयाबी कन्नै कारज संचालन करग। · शिक्षक ते कमरे लेई प्रावधान। 9. मिडिल स्कूल लेई टीएलई · बिना छत्त आह्ले स्कूल लेई 50 ज्हार रपेऽ प्रति स्कूल दी दर कन्नै। · थाह्र खास दी लोड़ मताबक, जेह्दा निर्धारण शिक्षक/स्कूल कमेटी करग। · स्कूल कमेटी, शिक्षकें दी सलाह् कन्नै प्राप्ति दे सर्वश्रेश्ठ तरीकें दा फैसला करग। · जेकर माली लाह् होन, तां स्कूल कमेटी, जि’ला स्तरी अर्जन दी सफारश करी सकदी ऐ। मध्यस्थता मानक 10. स्कूल फंड · बेकार स्कूल उपकरणें गी बदलने लेई, हर ब’रे 2 ज्हार रपेऽ दी दर कन्नै हर प्राइमरी/मिडिल स्कूल लेई। · बरतून च पारदर्शिता · सिर्फ ग्रां कमेटी/एस.एम.सी दे राहें खर्च 11. शिक्षक फंड · प्राइमरी ते मिडिल स्कूल च हर ब’रे, प्रति शिक्षक 500 रपेऽ · बरतून च पारदर्शिता 12. शिक्षक सखलाई · हर ब’रे सभनें शिक्षकें लेई 20 दिन दा सेवाकाल कोर्स दा सरिस्ता, पैह्ले थमां गै नियुक्त ओभड़ शिक्षक लेई 60 ध्याड़े दा रिफ्रेशर कोर्स ते नमीं सखलाई हासल नियुक्त शिक्षक लेई 30 ध्याड़े दा 70 रपेऽ दी दर कन्नै ओरिएंटेशन प्रोग्राम। · ईकाइ लागत सूची ऐ, जेह्ड़ी गैर-रिहाशी सखलाई प्रोग्राम च घट्ट होग। · सबूरी सखलाई लागत शामल होग। · मूल् निर्धारण दे दरान असरदार सखलाई लेई समर्था दा मूल्यांकन, बस्तार दी सीमा दा नरधारण करग। · मजूदा शिक्षक शिक्षा योजना दे तैह्त एस.सी.ई.आर.टी/डी.आई.ई.टी लेई मदाद 13. राज्य शैक्षिक संस्थान · प्रबंधन ते सखलाई (एस.आई.ई.एम.ए.टी)। · 3 करोड़ रपेऽ तगर इक बारी मदाद। · राज्यें दा, संस्थान गी बानई रक्खने/उसी मजबूत रक्खने पर, सैहमता होना जरूरी। · विशें शिक्षकें दी नियुक्ति प्रक्रिया/शर्तां सख्त होङन। 14. समुदायक नेताएं दी सखलाई · ब’रे च 2 दिन ग्रां दे बद्धोबद्ध 80 लोकें (महिलाएं गी तरजीह्) गी सखलाई। · प्रति माहनू 30 रपेऽ प्रति दिन दी दर कन्नै। 15. दिव्यांगें लेई सरिस्ता · चेचे प्रस्ताव दे अनुसार, दिव्यांग बच्चें गी शामल करने लेई हर ब’रे 1200 रपेऽ तगर प्रति बच्चा। · 1200 रपेऽ प्रति बच्चे दे प्रतिमानक दे तैह्त, खास रूप कन्नै लोड़मंद बच्चें लेई जि’ला योजना। · संसाधन संस्थान दे शामल होने गी बढ़ावा दित्ता जाह्ग। 16. शोध, मूल्यांकन, निगरानी ते संचालन · प्रति ब’रे, हर स्कूल गी 1500 रपेऽ तगर। · शोध ते संसाधन संस्थान कन्नै हिस्सेदारी, राज्य बशेश पर जोर दे कन्नै संसाधन टीम दा संघ निर्माण। · संसाधन/शोध संस्थान दे राहें मूल्य निर्धारण ते निगरानी लेई ते असरदार ई.एण.आई.एस. लेई समर्था बकास गी तरजीह्। · परिवार सरबंधी आंकड़ें गी अपडेट करने लेई पाबंद स्कूल चित्तरण/लघु आयोजना दा सरिस्ता। · संसाधन माहनू दा संघ दा निर्माण करियै, संसाधन माहनू आसेआ कीते गे निगरानी, समुदाय अधारत आंकड़ें दा निर्माण, शोध अध्ययन, मूल्यांकन लागत ते मूल्य निर्धारण दियां शर्तां, उं’दियां खेत्तरी गतिविधियां ते क्लास मुयाअने लेई जात्तरा भत्ता ते मानभत्ते दा सरिस्ता। मध्यस्थता प्रतिमानक · सूबरे रूप कन्नै प्रति स्कूल लेई बंडे गे बजट दे अधार पर राश्ट्री, राज्य, जि’ला, उप-जि’ला ते स्कूली स्तर पर खर्च कीता जाह्ग। · राश्ट्री स्तर पर प्रति स्कूल हर ब’रे 100 रपेऽ खर्च कीता जाह्ग। · राज्य/जि’ला/ब्लाक संसाधन केंदर/म्हल्ला संसाधन केंदर/स्कूल स्तरी खर्त दा निर्धारण राज्य/केंदर शासित प्रदेश आसेआ कीता जाह्ग। एह्दे च मूल्य दे निर्धारण, निगरानी, एम.आई.एस, क्लास मुयाअना बगैरा दा खर्च बी शामल होग। शिक्षक शिक्षा योजना दे तैह्त, एस.सी.ई.आर.टी. गी प्रस्ताव दे बरोबर होर मती मदाद बी दित्ती जाई सकदी ऐ। · राज्य बशेश च जिम्मेदारी लैने गी तेयार संसाधन संस्थान गी शामल करना। 17. प्रबंधन लागत · जि’ला योजना दे बजट दे 6 फीसद थमां मती नेईं। · एह्दे च दफतर खर्च, कम्म करै करदी जनशक्ति, पी.ओ.एल बगैरा दे मूल्यांकन दे बाद बक्ख-बक्ख स्तरें पर माहिरें दी भरथी बगैरा दा खर्च शामल। · एम.आई.एस, समुदायक योजना प्रक्रिया, सिविल कारड, लिंग बगैरा दे माहिरें गी तरजीह्। चेचे जि’लें च दस्तयाब समर्था पर जोर · प्रबंधन लागत दी बरतून/जि’ला/ब्लाक/म्हाल्ला स्तर पर असरदार टीम दे बकास पर कीती जानी चाहिदी। · प्री-योजना गेड़ च गै ब्लाक संसाधन केंदर/म्हाल्ला संसाधन केंदर लेई वर्करें दी पंछान गी तरजीह् दित्ती जानी चाहिदी तां जे बशाल प्रक्रिया अधारत आयोजना लेई टीम दस्तयाब होए। 18. कुड़ियें दी शिक्षा, मुंढली बाल दिक्खभाल ते शिक्षा अनुसूचित जाति/अनुसूचित जनजाति समुदाय दे बच्चें लेई मध्यस्थता, खास रूप कन्नै हाई सकैंडरी स्तर पर समुदायक कंप्यूटर शिक्षा लेई नमें कारज। · हर नमीं योजना लेई 15 लक्ख रपेऽ तगर ते जि’ले लेई हर ब’रे 50 लक्ख रपेऽ दा सरिस्ता सर्व शिक्षा अभियान पर लागू होग। · ई.सी.सी.ई. ते कुड़ियें दी शिक्षा मध्यस्थता लेई इकाई लागत पैह्ले थमां गै चलै करदी योजना दे अंतर्गत मंजूर ऐ। 19. ब्लाक/म्हल्ला संसाधन केंदर · समान्य तौर पर हर समुदायक बकास ब्लाक च इक ब्लाक संसाधन केंदर होग। फ्ही बी, ऐसे राज्य जित्थै शैक्षिक ब्लाक जां हलके दे बरोबर उप-जि’ला शैक्षिक प्रशासनक ढांचे दे खेत्तर-अधिकारी दी सीमा, समुदायक बकास ब्लाक कन्नै मेल नेईं खंदी होए, तां राज्य उस उप-जि’ला शैक्षिक प्रशान इकाई च ब्लाक संसाधन केंदर दा सरिस्ता करी सकदा ऐ। हालांके, ऐसी हालत च, समुदायक बकास ब्लाक च ब्लाक संसाधन केंदर/म्हल्ला संसाधन केंदर पर होने आह्ले पूरे खर्च, आवक ते जावक दोए, उस्सै समुदायक बकास ब्लाक च इक ब्लाक संसाधन केंदर खोलने लेई मंजूरशुदा बजट थमां मता नेईं होग। · जित्थूं तगर मुकन होए ब्लाक संसाधन केंदर/म्हल्ला संसाधन केंदर स्कूल परिसर च मजूद होङन। · जित्थै जरूरी होए ब्लाक संसाधन केंदर बिल्डिंग निर्माण लेई 6 लक्ख रपेऽ दी मदाद। · जित्थै जरूरी होए म्हल्ला संसाधन केंदर बिल्डिंग निर्माण लेई 2 लक्ख रपेऽ। इस बिल्डिंग दी बरतून स्कूल च बाद्धू कमरे दे रूप च कीती जानी चाहिदी। · कुसै बी ब’रे च, कुसै बी जि’ले च, प्रोग्राम दे अंतर्गत पूरे तजबीजशुदा खर्च दा 5 फीसद थमां मता, गैर स्कूली (ब्लाक संसाधन केंदर/म्हल्ला संसाधन केंदर) निर्माण पर खर्च नेईं होना चाहिदा। मध्यस्थता प्रतिमान · ब्लाक दे 100 थमां मते स्कूलें च 20 शिक्षकें दी तैनाती, लौहके ब्लाक दे ब्लाक संसाधन केंदर/म्हल्ला संसाधन केंदर च 10 शिक्षक इक साथें रक्खे जाङन। · हर ब्लाक संसाधन केदर लेई कुर्सी बगैरा लेई 1 लक्ख रपेऽ ते म्हल्ला संसाधन केंदर लेई 10 ज्हार रपेऽ दा सरिस्ता। · हर ब’रे ब्लाक संसाधन केदर लेई 12,500 रपेंऽ ते म्हल्ला संसाधन केदर लेई 2500 रपेंऽ दा इत्तफाकी फंड। · बैठक ते जात्तरा भत्ते लेई ब्लाक संसाधन केदर लेई 500 रपेऽ ते म्हल्ला संसाधन केदर लेई 200 रपेऽ प्रति म्हीने। · ब्लाक संसाधन केदर लेई 5 ज्हार ते म्हल्ला संसाधन केदर लेई 1 ज्हार रपेऽ प्रति ब’रे टी.एल.एम. फंड। · शुरूआती गेड़ च गै कड़ी चुनां प्रक्रिया दे बाद ब्लाक संसाधन केदर/म्हल्ला संसाधन केंदर वर्करें दी पंछान 20. स्कूल थमां बाहर रौहने आह्ले बच्चें लेई मध्यस्थता शिक्षा गारंटी योजना ते विकल्पी ते नमीं शिक्षा दे अंतर्गत पैह्ले थमां गै मंजूरशुदा प्रतिमानक दे अनुसार हेठ दित्ती गेई किसम लेई मध्यस्थता दित्ती जा करदी ऐ: · दूर-दरेडे खेत्तरें च स्थित रिहाशें जां खेत्तरें च शिक्षा गारंटी केंदरें दी स्थापना। · होर विकल्पी स्कूली ढांचें दी स्थापना। · स्कूल थमां बाहर रौहने आह्ले बच्चें गी पाबंद स्कूल आह्ली भेठा आहनने दा मुक्ख बनाइयै ब्रिज कोर्स, उपचारी कोर्स, बैक टू स्कूल कैंप दा आयोजन। 21. लघु आयोजन, घर सर्वे, अध्ययन, समुदायक गतिशीलता, स्कूल अधारत गतिविधियां, दफ्तरी समान, सखलाई ते ओरिएंटेशन कम्मै लेई सभनें स्तरें पर शुरूआती गतिविधियां। जि’ले दे चेचे प्रस्ताव दे अनुसार, ओह्दे लेई राज्य सफारश भेजङन। शैहरी खेत्तर च, जि’ले दे अंदर जां महानगरी खेत्तर दी लोड़ दे मताबक आयोजना लेई इक बक्खरी इकाई दे रूप च मन्नेआ जाह्ग। सर्व शिक्षा अभियान च ग्रां शिक्षा कमेटी दी भूमका सर्व शिक्षा अभियान सरकार दी इक म्हत्तवकांक्षी योजना ऐ। सर्व शिक्षा अभियान दे घोशत लक्ष्य दे अनुसार इक मिथे दे समें दे अंदर सभनें बच्चें दी सौ फीसद नामजदगी, ठैहरवा ते मेयारी प्राइमरी शिक्षा जकीनी करना ऐ। कन्नै गै समाजक फर्कोफर्की ते लिंग भेद गी बी दूर करना ऐ। उप्पर दित्ते गे मुद्दे समुदाय कन्नै जुड़े दे न। जानि समुदाय गी ओह्दे बारे च दस्से बिना ते उ’नेंगी प्रोग्राम कन्नै जोड़े बिना लक्ष्य दी प्राप्ती नेईं कीती जाई सकदी। इसलेई सर्व शिक्षा अभियान दे अंतर्गत समुदायक हिस्सेदारी दी जरूरत पर जोर दित्ता गेआ ऐ। एह्दे च ऐसी बवस्था कीती गेई ऐ जेह्दे च प्राइमरी ते मिडिल स्कूलें दी मलकयित समुदाय कोल होए ते इ’नें स्कूलें गी किश हद्द तगर पंचैतें दे प्रति जिम्मेदार बनाया जा। समुदायक हिस्सेदारी गी जकीनी करने लेई बी एह्दे बड़ी मती बवस्था कीती गेई ऐ। हर स्कूल च ग्रां शिक्षा कमेटी दा गठन इक ऐसी गै बवस्था ऐ। सर्व शिक्षा अभियान च प्रोग्राम अमलावरी दे प्रबंधकी ढांचे दे अंतर्गत ग्रां शिक्षा कमेटी गी म्हत्तवपूर्ण थाह्र दित्ता गेआ ऐ ते इस विकेंदरीकृत प्रबंधकी बवस्था दे अंतर्गत ग्रां कमेटी गी म्हत्तवपूर्ण जिम्मेदारी सुपुर्द कीती गेई ऐ। ग्रां शिक्षा कमेटी दा संगठात्मक ढांचा ग्रां शिक्षा कमेटी ग्रां स्तर पर बनाई गेई इक लौह्की संगठनात्मक इकाई ऐ जेह्ड़ी खास करियै प्राइमरी शिक्षा दे प्रसार दे प्रति समर्पत ऐ। एह् कमेटी 15 जां 21 सदस्यें दा इक संगठन ऐ जेह्दा गठन हर प्राइमरी स्कूल ते प्राइमरी क्लास आह्ले मिडिल स्कूल लेई कीता जंदा ऐ। सरबंधत स्कूल दे हैडमास्टर गै इस कमेटी दे पदेन सैक्रटेरी होंदे न। ग्रां शिक्षा कमेटी अनु.ज.जा.वर्ग महिला वर्ग होर वर्ग प्रावधान (कुल सदस्यें दा घट्ट थमां घट्ट अद्धा अनु.ज.जा ) (कुल सदस्यें दा घट्ट अद्धे थमां घट्ट इक तिहाई महिला ) (कुल सदस्यें दा घट्ट अद्धे थमां घट्ट इक तिहाई महिला ) (क) कुल 15 सदस्य पुरश-5महिला – 3 महिला-5 (अनुसूचित जनजाति वर्ग दियां 3 महिलां सदस्य मलाइयै) 1+4 (ख) कुल 21 सदस्य पुरश-6महिला – 5 महिला-7 (अनुसूचित जनजाति वर्ग दियां 3 महिलां सदस्य मलाइयै) 1+6 ग्रां शिक्षा कमेटी दा उद्देश प्राइमरी शिक्षा दा सर्वव्यापीकरण इक व्यापक लक्ष्य ऐ। इस लक्ष्य दी प्राप्ती लेई हिस्सेदारी ते जन सशक्तिकरण जरूरी ऐ। हर प्राइमरी स्कूल ते प्राइमरी क्लास सनें मिडिल स्कूलें च ग्रां शिक्षा कमेटी दा गठन इक ऐसा उपाऽ ऐ जेह्ड़ा जन-हिस्सेदारी ते लोक सशक्तिकरण दे लक्ष्य गी पूरा करग। एह्दे अलावा ग्रां शिक्षा कमेटी दे दित्ते जा करदे उद्देश न: · ग्रां च प्राइमरी शिक्षा दे बकास च दिलचस्पी रक्खने आह्ले समर्पत ते समां देने आह्ले माह्नुयें गी एह्दे च शामल होना दा मौका देना। · सरबंधत स्कूल दे संस्थागत चरित्तर गी उब्भारियै सौ फीसद नामजदगी, ठैह्रवा ते उपलब्धि स्तर गी नरंतर बनाई रक्खना। · समुदाय दे बंचत तबकें, जि’यां महिला, अनुसूचित जाति, अनुसूचित जनजाति, मजूर, करसान, पिछड़ें गी उचत नुमायंदगी देइयै समाज दी मुक्ख धारा कन्नै जोड़ना तां जे सांझा हितें दी रक्खेआ लेई उ’नेंगी बी फैसला लैने दा अधिकार होए। ग्रां शिक्षा कमेटी दी मेयाद · ग्रां शिक्षा कमेटी दी मेयाद आमतौर पर त्र’ऊं ब’रें दी ऐ। · जेकर ग्रां शिक्षा कमेटी दे कम्म कन्नै/निश्क्रियता थमां माता-पिता संतुश्ट नेईं होन तां स्कूल च दाखल घट्ट थमां घट्ट 50 फीसद बच्चें दे माता-पिता दी शकैत पर आम सभा/ग्रां सभा आसेआ कमेटी बी बिच्च गै भंग करियै नमीं कमेटी दा गठन कीता जाई सकदा ऐ। इक सफल आम सभा च 80 पीसद माता-पिता दी मजूदगी होनी चाहिदी। · त्रिये बरे दे अंतम त्र’ऊं म्हीने च आम सभा आसेआ नमीं कमेटी दा गठन नियम आनुसार जरूरी ढंगै कन्नै करी लैता जा। ग्रां शिक्षा कमेटी दे कम्म ते कर्तब्ब · ग्रां शिक्षा कमेटी प्राइमरी शिक्षा दे सर्वव्यापीकरण करने दी दिशा च अपने ग्रां दे स्कूल दे बकास लेई हर मुमकन कम्म पूरा करी सकदी ऐ। ग्रां शिक्षा कमेटी दे सैह्योग दे बिना सर्वव्यापीकरण दे लक्ष्य गी कदें बी हासल नेईं कीता जाई सकदा। अपने ग्रां, समाज ते परिवार दे बकास दी जड़ शिक्षा च गै ऐ। इसलेई शिक्षा गी आम जन तगर पजाइयै राश्ट्री हित दे इन्ने महान कम्मै गी पूरा करने दा कर्तब्ब ग्रां शिक्षा कमेटी गी गै हासल ऐ। जि’यां: प्राइमरी शिक्षा दा सर्वव्यापीकरण · 6 थमां 11 ब’रे दे सभनें बच्चें दा स्कूल च दाखला करोआना। · सारे दाखल बच्चें गी स्कूल च बनाई रक्खना, एह्दे लेई हर मुमकन कोशिश करना। · उपलब्धि स्तर च बढ़ोतरी आह्नने लेई कोशिश करना। · बच्चे पाबंद रूप कन्नै स्कूल आवै करदे न जां नेईं, एह्दी दिक्खभाल पांबद रूप कन्नै करना। एह्दे लेई हर ध्याड़े ग्रां शिक्षा कमेटी दे दो बक्ख-बक्ख सदस्यें गी जिम्मेवारी देना चंगा ऐ। ओह्दे उप्पर बी प्रधान ते सैक्रटेरी निगरानी रक्खन ते गैर-हाजरी दे कारणें दा पता लाइयै ओह्दा हल तपाशन। · माता-पिता कमेटी/सरप्रस्त शिक्षक कमेटी दा गठन कीता जा तां जे ग्रां शिक्षा कमेटी दे कम्म च मदद थ्होई सकै। · स्कूल प्रबंधन च हिस्सेदारी अदा करना। · मुफ्त कताबें दी बंड दी चंगी चाल्ली दिक्खभाल करना। · ग्रां दे कमजोर ते दिव्यांग बच्चें दा दाखला करोआना। · स्कूल च मेयारी पढ़ाई स्हेई ढंगै कन्नै चलै एह्दे लेई हर मुमकन बवस्था करना। · स्कूल च रली-मिलियै समारोह् करना। · ग्रां शिक्षा कमेटी दे फैसलें दी पछौकड़ च स्कूल फंड दा संचालन करना। · स्कूल बकास ते तलीमी म्हौल बनाने लेई हर मुमकन माली ते गैर-माली उपाएं गी पूरा करना। · ग्रां शिक्षा योजना दा निर्माण ते एह्दी अमलावरी करना। प्रधान दे कम्म ते कर्तब्ब · माह्बार बैठक दी प्रधानता करना · माह्बार बैठक दे आयोजन लेई सैक्रटेरी गी स्हेई समें पर स्हेई सलाह् देना · बैठक च सभनें सदस्यें दी मजूदगी जकीनी करना · स्कूल च पाबंद पढ़ाई दी बवस्था जकीनी करना · सैक्रटेरी कन्नै स्कूल फंड दा संचालन करना · आम सभा गी कामयाबी कन्नै पूरा करोआने च म्हत्तवपूर्ण भूमका अदा करना ते एह्दा कारजभार ईमानदारी कन्नै सभनें सदस्यें गी सुपुर्द करना · माह्बार बैठक च सभनें दी रजामंदी कन्नै लैते जाने आह्ले फैसलें च म्हत्तवपूर्ण भूमका अदा करना · कारवाई रजिस्टर लिखना ते हर बैठक दी कारवाई गी अगली बैठक च तसदीक करोआना · ग्रां शिक्षा योजना दी अमलावरी दी दिक्खभाल ते उसी फालो करना। उप-प्रधान दे कम्म ते कर्तब्ब · प्रधान दी गैर-मजूदगी च बैठक दी प्रधानता करना · माली कम्में गी छोड़ियै प्रधान दी गैर-मजूदगी च ओह्दे सारें कम्में गी कामयाबी कन्नै पूरा करना · सारे म्हत्तवपूर्ण फैसलें ते कारज पूरा करने च प्रधान दे सैह्योगी दे रूप च कम्म करना सैक्रटेरी दे कम्म ते कर्तब्ब · प्रधान दी सलाह् कन्नै माह्बार बैठक सद्दने दी कारवाई करना · बैठक दे फैसलें दी अमलावरी च म्हत्तवपूर्ण भूमका अदा करना · प्रधान कन्नै रलियै स्कूल फंड दा संचालन करना ते स्हाब-कताब दी कारवाई पेश करना · माह्बार बैठक च स्कूल सुधार योजना पेश करना ते ग्रां शिक्षा योजना दा निर्माण ते अमलावरी च म्हत्तवपूर्ण भूमका अदा करना · बच्चें दा सौ फीसद दाखला ते हाजरी जकीनी करना ते ग्रां शिक्षा कमेटी दे राहें अमल च आह्नना। · ग्रां शिक्षा कमेटी दे नाऽ कन्नै बैंक खाता खोलना ते प्रधान ते सैक्रटेरी, इंचार्ज मास्टर दे सांझे दस्तखत कन्नै खाता चलदा होए, एह् जकीनी करना। स्रोत: सर्व शिक्षा अभियान नोटिफिकेशन, भारत सरकार